Hôm qua, tôi vừa gặp và tư vấn cho một người bạn, với hơn 10 năm kinh nghiệm và có chỗ đứng tại một công ty. Tuy nhiên gần đây tự thấy mình trở nên thừa và có ý định chủ động xin nghỉ. Bạn tôi đang rất lúng túng trong việc định vị bản thân, phát triển cá nhân và kiếm việc thời điểm này cũng không dễ dàng. Tôi xin phép mượn câu chuyện này để chia sẻ một vài dự báo cá nhân và cũng như gợi ý với những bạn đang gặp tình huống giống như bạn tôi.
Hiện tại, phần lớn người lao động Việt Nam đang gặp thách thức lớn trong tìm việc. Thể hiện rõ nhất là làn sóng nhảy việc và tuyển dụng sau Tết có vẻ nhẹ nhàng và không ồn ào như mọi năm. Tuy tỷ lệ thất nghiệp tại Việt Nam vẫn nằm trong chỉ tiêu, nhưng chưa thấy được những tín hiệu khởi sắc. Trên mạng xã hội có vẻ đang càng nhiều hơn những thông tin tìm việc hay những lời than thở vì thất nghiệp quá lâu. Thậm chí trong ngành IT, một ngành hot trước đây thì có những vị trí thu nhập giảm một nửa và cũng không còn quá khó để kiếm người như trước kia.
Theo tôi nguyên nhân tổng thể là do nền kinh tế đang gặp thách thức lớn từ hậu quả của dịch bệnh, chiến tranh và bất ổn trên toàn thế giới. Điều này dẫn đến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong kinh doanh. Thị trường bị thu hẹp, doanh thu sụt giảm, cạnh tranh khốc liệt… dẫn đến kinh doanh không còn hiệu quả. Vì vậy, doanh nghiệp cần phải thay đổi rất nhiều, phải điều chỉnh mô hình hay cách thức kinh doanh, cần linh hoạt hơn, tối giản chi phí… Chính vì vậy nhu cầu sử dụng con người không cũng phải thay đổi, đó là lý do mà đa phần người lao động ngày càng khó khăn hơn trong tìm kiếm việc trong giai đoạn hiện nay. Ngay cả với những ứng viên giỏi, có nhiều kinh nghiệm cũng không dễ dàng kiếm một công việc ưng ý và đôi khi còn cảm thấy hoang mang.
Việc tối giản chi phí cho doanh nghiệp cũng dẫn tới xu hướng sử dụng những lao động trẻ (thậm chí cả sinh viên và học sinh), những lao động làm tư do (freelancer) hay thuê ngoài khiến cho thị trường lao động càng trở nên cạnh tranh khốc liệt. Nhiều doanh nghiệp chỉ có “đội ngũ khung” rất ít còn lại là sử dụng các phương án như trên. Bên cạnh đó, sau dịch bệnh sự thay đổi về nhu cầu, tiêu chuẩn của ứng viên và nhà tuyển dụng cũng là một lý do dẫn đến việc họ càng xa nhau hơn. Ví dụ rõ nhất là trong khi ứng viên có xu thế cân bằng công việc và cuộc sống thì nhà tuyển dụng lai muốn ứng viên đa nhiệm hơn, làm việc mọi lúc, mọi nơi.
Với tình hình như hiện tại, có lẽ người lao động nói chung hay người kiếm việc nói riêng cần phải tái cấu trúc lại bản thân, chứ không phải là một vài điều nho nhỏ. Phải điều chỉnh làm sao cho phù hợp với thị trường lao động trong thời điểm mới cũng như nhu cầu của doanh nghiệp. Thậm chí cho dù đã định vị đúng và hiện tại đang có việc làm tốt, thì cũng nên nghĩ đến tương lại gần trong một vài năm tới thị trường lao động sẽ còn nhiều thay đổi và biến động.
Thách thức lớn nhất là phải có sự thay đổi trong tư duy, có 2 vấn đề cần quan tâm là sự thay đổi góc nhìn về thị trường lao động và về bản thân. Nếu như trước đây nói đến công việc chúng ta thường gắn với một nghề, một công ty, một vị trí hay một bản mô tả công việc cố định, ví dụ “Tôi làm nghề nhân sự, hiện đang là Trưởng phòng nhân sự tại công ty A và đây là những công việc tôi đã từng thực hiện”. Hiện tại nhu cầu của thị trường, của doanh nghiệp cần người linh hoạt, đa nhiệm và quan tâm nhiều đến kỹ năng, năng lực, kinh nghiệm sử dụng ní cho các dự án nào, họ sẽ không quan trọng hợp đồng lao động với công ty, cũng không quan tâm nhiều đến bạn nghề gì và thậm chí khi tuyển dụng mô tả công việc cũng không còn quá quan trọng.
Cụ thể hơn thế này cho dễ hiểu, nếu bạn đã làm Nhân sự, bạn có năng lực xây dựng quy trình vì vậy bạn hoàn toàn có thể tham gia các dự án về tái cấu trúc lại quy trình hoặc chuyển đổi số tại rất nhiều tổ chức khác nhau, hoặc bạn làm Kế toán và có kỹ năng tổng hợp và phân tích dữ liệu, vậy tại sao không thể tham gia các dự án phân tích dữ liệu kinh doanh. Khi đó công việc sẽ khá linh hoạt, bạn có thể không thuộc tổ chức nào nhưng có thể dễ kiếm việc hơn và doanh nghiệp cũng triển khai đươc sự linh hoạt, tối ưu chi phí.
Điều này thực sự rất thách thức vì tư duy người lao động chúng ta từ trước đến giờ thường gắn cứng với một hay một vài nghề nghiệp, coi trọng gắn kết và giao kết lao động (hợp đồng lao động) của công ty, một vị trí cố định và một bản mô tả công việc rõ ràng. Giờ những điều này có thể không còn quan trọng nữa.
Một thách thức nữa là sự thay đổi bản thân và phát triển các kỹ năng, năng lực. Liệu bạn có đủ quyết tâm và cả năng lực để thay đổi bản thân để mang nhiều giá trị hơn để đáp ứng những nhu cầu mới của “khách hàng”? Liệu bạn có gạt đi tất cả quá khứ hào hùng để sẵn sàng “giảm giá”? Nếu bạn làm được thì cơ bản sẽ có ưu thể hơn những đối thủ khác trong cạnh tranh với thị trường ngày càng khốc liệt. Nhưng nhiều bạn sẽ lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu, nên có lẽ việc “đầu tiên” là “tiền đâu” để sống, nếu thất nghiệp thì sống còn khó chứ nói gì đến phát triển bản thân. Vì vậy đầu tiên phải có việc làm và để bớt thách thức hơn trong kiếm việc thì phải định vị lại mình và thị trường. Ví dụ, nếu trước đây mục tiêu là làm cho những công ty lớn, môi trường tốt, thu nhập phải vài ngàn thì giờ phải cân nhắc lựa chọn lại, có thể phải giảm giá và làm cho công ty ở mọi mô hình. Thực hiện công việc cũng sẽ giúp bạn phát triển kỹ năng, năng lực nhanh hơn và đây cũng là điều quan trọng.
Thậm chí những điều này các bạn đã làm rồi nhưng vẫn chưa kiếm được việc ưng ý, thì không có nghĩa là chúng ta bỏ cuộc. Một điểm nhỏ rất quan trọng trong quá trình định vị bản thân là phát hiện được lợi thế cạnh tranh của mình, cái ở bạn mà “các đối thủ cạnh tranh” không có. Trong kinh doanh gọi là “unique selling point”, hay nói nôm na là những giá trị hay những điểm đặc biệt của bạn so với những ứng viên khác, đây chính là những lợi thế lớn trong quá trình tìm việc.
Nên phát triển kỹ năng hay năng lực nào?
Với xu thế hiện tại thì đầu tiên phải nói đến các kỹ năng để làm chủ công nghệ và trí tuệ nhân tao. Làn sóng chuyển đổi số tại các doanh nghiệp sẽ cuốn trôi những cách làm cũ, vì vậy những kỹ năng sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tao trong công việc ngày càng phổ biến.
Nếu như trước đây có những việc tôi làm mất cả tháng, nhưng giờ nhờ các em trợ lý AI, công việc có thể xong trong một ngày, thậm chí ngắn hơn. Hãy bắt đầu hành động ngay nhưng đừng quá lo lắng, việc này cũng chả khác gì so với ngày xưa khi chúng tôi tiếp cận với Word, Excel… có khó khăn ban đầu nhưng rồi cũng thành thạo cả.
Do sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường lao động nên bạn phải tận dụng các nguồn lực một cách tối ưu. Hãy suy nghĩ và hành động một cách đơn giản, tránh rườm rà, làm sao để giảm thiểu nguồn lực hay chi phí nhưng mang lại giá trị nhiều hơn cho bản thân và doanh nghiệp. Cá nhân tôi thấy, người lao động Việt Nam thường tổ chức công việc rườm rà, phức tạp nhưng không mang lại hiệu quả cao. Thực ra có nhiều việc chúng còn có thể phát huy tốt nguồn lực của bản thân, tốc độ xử lý nhanh hơn, hiệu quả cao hơn (thậm chí có những việc chúng ta không cần làm). Vì vậy những kỹ năng quản lý công việc sao cho tinh gọn, hiệu quả là những thứ nên bổ sung.
Chỉ có học hỏi mới giúp nâng tầm bản thân, tuy nhiên trong điều kiện mà mọi thứ đều thay đổi rất nhanh thì cần chúng ta cũng phải rất nhanh. Vì vậy ngoài năng lực chủ động học hỏi thì cũng rất cần các kỹ năng tự học, học tập nhanh hoặc kỹ năng hỏi hay tìm kiếm thông tin. Và cho dù bạn có thể đào sâu các kỹ năng hiện có hoặc học hỏi mở những kỹ năng mới, hãy nhớ ứng dụng linh hoạt và đa dạng trong nhiều môi trường hay nhiều công việc khác nhau chứ không chỉ gắn cứng với một công việc như hiện tại.
Ngày nay việc tiếp cận và tham gia những thông tin hay khóa học này cũng không còn là thách thức nữa. Mọi vấn đề sắp xếp công việc, sắp xếp thời gian, thậm chí cả chi phí cũng không còn là vấn đề quá lớn, nhưng vấn đề nằm ở mặt tư duy trong việc phát triển bản thân mà thôi.
Hãy hành động để thay đổi bản thân, nâng cao năng lực vì sự nghiệp của chính mình. Đừng trông chờ một ai đó hay một điều kỳ diệu sẽ đến với bản thân, trừ trường hợp bạn có năng lực “Trình độ không bằng Trời độ” thì cứ chơi cả ngày rồi đến sau 18h30 đếm tiền thôi.
HRNguyen
